कोरियामा नेपाली पहिचानको सेतु: सिटौलाको संघर्ष एनआरएनएको उदय र पर्यटन कुटनीति
तु खबर संवाददाता
दक्षिण कोरिया । कोरियामा नेपालीहरूको उपस्थिति आज व्यापक र संगठित देखिन्छ। तर, तीन दशकअघि यो चित्र बिल्कुल फरक थियो—थोरै संख्या, कमजोर आपसी सम्पर्क र गहिरो एक्लोपन। यही परिवेशमा एउटा व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत संघर्षलाई समुदाय निर्माणको दिशामा रूपान्तरण गरे। त्यो नाम हो—केपी सिटौला। गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) दक्षिण कोरियाका संस्थापक अध्यक्ष सिटौलाले कोरियामा नेपाली पहिचानको आधार निर्माण गर्न, नेपाल–कोरिया सम्बन्ध सुदृढ गर्न र पर्यटनमार्फत देश चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्।
सन् १९९१ मा पर्यटक भिसामा कोरिया पुग्नुअघि सिटौला आरआर क्याम्पसका विद्यार्थी तथा विद्यार्थी आन्दोलनमा सक्रिय युवा थिए। नेपालमा राजनीतिक चेतना बोकेर विदेश पुगेका उनी त्यहाँ पुगेपछि एकदम फरक यथार्थसँग जुध्नुपर्यो। नेपालीहरूको संख्या न्यून थियो, सामाजिक संरचना कमजोर थियो र सांस्कृतिक रूपमा आफूलाई अभिव्यक्त गर्ने अवसर झिनो। उनी सम्झन्छन्—एक पटक एक जना बंगलादेशी नागरिकले आफू हिन्दु भएको बताउँदै अँगालो हालेर रोएको घटना। त्यो क्षणले उनलाई विदेशमा पहिचान र सम्बन्धको महत्व गहिरोसँग महसुस गरायो। त्यहीँबाट उनको सोच बदलियो—व्यक्तिगत अस्तित्वभन्दा समुदाय निर्माण आवश्यक छ।
यस सोचको परिणामस्वरूप सन् १९९३ मा नेपाली सम्पर्क समिति (एनसीसी) स्थापना भयो, जसले कोरियामा नेपाली मात्र होइन, विदेशी समुदायको पहिलो संगठित प्रयासको रूपमा पहिचान बनायो। सिटौला यसको औपचारिक नेतृत्वमा नभए पनि यसको संरचना निर्माण र विस्तारमा सक्रिय रहे। त्यसै क्रममा उनले कोरियामै अध्ययनलाई निरन्तरता दिँदै फेशन डिजाइनिङमा सीप आर्जन गरे र सन् १९९८ देखि २००० सम्म एनसीसीको महासचिवका रूपमा काम गर्दै नेतृत्व क्षमताको विकास गरे।
सन् २००० मा उनी ठूलो सपना बोकेर नेपाल फर्किए । कोरियाली साझेदारहरूसँग मिलेर नेपालमा गार्मेन्ट उद्योग स्थापना गर्ने योजना बनाइएको थियो, जसले करिब एक हजार जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्य राखेको थियो। प्रारम्भिक अध्ययन, सम्झौता र तयारी पूरा भइसकेको थियो। तर, तत्कालीन राजनीतिक अस्थिरता र माओवादी द्वन्द्वका कारण लगानी प्रक्रिया रोकियो। त्यो क्षणलाई उनी आफ्नो जीवनको सबैभन्दा पीडादायी मोडका रूपमा सम्झन्छन्। तर, त्यहीँबाट उनले एउटा गहिरो पाठ सिके—व्यक्तिगत प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैन, प्रणाली पनि सक्षम हुनुपर्छ।
पुनः कोरिया फर्किएपछि उनले नयाँ बाटो रोजे—पर्यटन। उनले ट्राभल एजेन्सी स्थापना गर्दै कोरियाली नागरिकलाई नेपाल भ्रमण गराउने अभियान सुरु गरे। उनले नेपाललाई केवल गन्तव्यका रूपमा होइन, अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गरे—हिमाल, संस्कृति, धर्म, परम्परा र जीवनशैलीको कथा सुनाउँदै। उनको पहलले हजारौँ कोरियाली पर्यटक नेपाल पुग्न सफल भए। यही योगदानका कारण सन् २००२ मा उनलाई नेपालको पर्यटन दूतको जिम्मेवारी दिइयो।
कोरियाली पर्यटकहरूको रुचि बुझ्दै उनले नेपाल–कोरिया प्रत्यक्ष उडानका लागि पहल गरे। निरन्तर प्रयासपछि सन् २००६ नोभेम्बर ११ मा पहिलो सिधा उडान सुरु भयो। यसले पर्यटन प्रवर्द्धन मात्र होइन, दुई देशबीचको सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्यायो। त्यसै वर्ष मे १५ मा गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) दक्षिण कोरिया स्थापना भयो, जसमा सिटौला संस्थापक अध्यक्ष बने।
एनआरएनएले प्रवासी नेपालीहरूको जीवनमा संस्थागत परिवर्तन ल्यायो। श्रमिक अधिकार संरक्षण, कानुनी सहायता, आपतकालीन उद्धार, शव व्यवस्थापनदेखि सांस्कृतिक एकता सुदृढीकरणसम्मका कार्यहरूले यसलाई समुदायको भरोसायोग्य संरचनामा रूपान्तरण गर्यो। सिटौलाको नेतृत्वमा “नेपाल हाउस” स्थापना, सेल्टर व्यवस्थापन र विभिन्न सामाजिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन भए, जसले प्रवासी नेपालीहरूलाई संगठित र सुरक्षित बनायो।
उनको नेतृत्वमा सञ्चालन भएको “बुद्ध नेपाल” अभियानले कोरियाली समाजमा गहिरो प्रभाव पार्यो। सर्वेक्षणमा अधिकांश कोरियालीहरूले बुद्ध भारतमा जन्मिएको बताएका थिए। त्यसपछि बौद्ध गुम्बा र सार्वजनिक स्थलहरूमा सचेतना अभियान सञ्चालन गरियो। यसले ऐतिहासिक तथ्यलाई सुधार गर्नुका साथै नेपालप्रति कोरियालीहरूको आकर्षण बढायो। आज कोरियाको पाठ्यक्रममा समेत सुधार आएको छ, जसलाई सांस्कृतिक कूटनीतिको महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ।
सामाजिक सेवासँगै सिटौला व्यवसायमा पनि सक्रिय छन्। दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि ट्राभल व्यवसायमा संलग्न उनी हाल कोरियामा नेपाली संस्कृति झल्काउने रेष्टुरेन्टहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्। ती स्थानहरू केवल व्यापारिक स्थल नभई नेपाली कला, परम्परा र पहिचान प्रस्तुत गर्ने सांस्कृतिक सेतु बनेका छन्, जहाँ दैनिक हजारौँ कोरियाली नागरिकले नेपाललाई अनुभव गरिरहेका छन्।
तर, यो यात्रा सहज थिएन। विदेशमा सफलता हासिल गर्दा समेत उनले विभिन्न पूर्वाग्रह र प्रश्नहरूको सामना गर्नुपर्यो। “तिमीहरू यहाँ व्यवसाय गर्छौरु” भन्ने जस्ता प्रश्नहरूले उनलाई झस्कायो। यही अनुभवले उनलाई एउटा गहिरो निष्कर्षमा पुर्यायो—व्यक्ति मात्र समृद्ध भएर पर्याप्त हुँदैन, देश पनि समृद्ध हुनुपर्छ।
उनको योगदानको कदर गर्दै सयौँ समारोहहरुमा उनी सम्मानित भएका छन् । दक्षिण कोरियाले सन् २००९ मा उनलाई मानार्थ नागरिकतासमेत प्रदान गरेको छ। उनी एनआरएनए सँधै एक भएको हेर्न चाहान्थे । आज पनि कोरियामा एनआरएनएलाई एकीकृत र सशक्त बनाउने प्रयासमा उनी निरन्तर सक्रिय छन्। विश्वका ९० भन्दा बढी देशमा फैलिएको यो संस्था प्रवासी नेपालीहरूको साझा मञ्च बनेको छ।
केपी सिटौलाको यात्रा एउटा व्यक्तिको सफलताको कथा मात्र होइन, यो प्रवासमा बसेर पनि राष्ट्रसँगको सम्बन्ध कसरी जीवित राख्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण हो। उनले देखाएका छन्—विदेश केवल अवसरको भूमि होइन, जिम्मेवारीको पनि ठाउँ हो।
उनको सन्देश सरल तर गहिरो छ—विदेशमा आर्जन गरेको सीप, अनुभव र पहिचान अन्ततः मातृभूमिकै विकासमा समर्पित हुनुपर्छ।
