विद्यालयदेखि अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतासम्मको नयाँ राष्ट्रिय मार्गचित्र

 

नेपालको समृद्धिको आधार अब ज्ञान, अनुसन्धान र नवप्रवर्तन हुनुपर्छ

नेपाल आज विकासको एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। हरेक वर्ष आर्थिक वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, औद्योगिकीकरण, डिजिटल नेपाल, स्टार्टअप, नवप्रवर्तन र समृद्धिका नारा दोहोरिन्छन्। सडक, पुल, भवन, जलविद्युत्, पर्यटन र पूर्वाधार निर्माणका योजनाहरू सार्वजनिक हुन्छन्। यी सबै आवश्यक छन्। तर एउटा आधारभूत प्रश्न भने अझै पनि हाम्रो राष्ट्रिय बहसको केन्द्र बन्न सकेको छैन—यी सबै विकासको आधारभूत शक्ति अर्थात् ज्ञान कहाँबाट आउँछ? नयाँ प्रविधि कसले विकास गर्छ? भविष्यका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, आविष्कारक र प्रविधि उद्यमी कसरी तयार हुन्छन्?

नेपालमा हरेक वर्ष लाखौँ विद्यार्थी SEE, +2, स्नातक र स्नातकोत्तर उत्तीर्ण गर्छन्। हजारौँले विभिन्न विषयमा डिग्री हासिल गर्छन्। तर एउटा सरल प्रश्न गरौँ—यी मध्ये कति जनाले आफ्नो अध्ययन अवधिमा एउटा गुणस्तरीय अनुसन्धान गरेका छन्? कति जनाले नयाँ प्रविधि विकास गरेका छन्? कति जनाले स्थानीय समस्याको वैज्ञानिक समाधान खोजेका छन्? र कति जनाको अनुसन्धान उत्पादन, उद्योग वा उद्यममा रूपान्तरण भएको छ? यदि यी प्रश्नहरूको उत्तर अत्यन्त न्यून छ भने, हामीले आफूलाई अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ, के हाम्रो शिक्षा प्रणालीले भविष्य निर्माण गरिरहेको छ, कि केवल प्रमाणपत्र उत्पादन गरिरहेको छ?

आज विश्व चौथो औद्योगिक क्रान्तिको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। कृत्रिम बौद्धिकता (Artificial Intelligence), जैविक प्रविधि (Biotechnology), रोबोटिक्स, सेमिकन्डक्टर, अन्तरिक्ष प्रविधि, हरित ऊर्जा, क्वान्टम कम्प्युटिङ र डिजिटल अर्थतन्त्रले विश्व विकासको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। अब आर्थिक शक्ति प्राकृतिक स्रोतले मात्र निर्धारण गर्दैन; नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्ने क्षमता, अनुसन्धान गर्ने संस्कृति, नवप्रवर्तन गर्ने सामर्थ्य र बौद्धिक सम्पत्ति उत्पादन गर्ने राष्ट्रको क्षमताले निर्धारण गर्छ।

यही कारणले विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म अनुसन्धान, सिर्जनशीलता र नवप्रवर्तनलाई आफ्नो शिक्षा प्रणालीको मूल आधार बनाएका छन्। दक्षिण कोरिया, फिनल्याण्ड, सिंगापुर, इजरायल, ताइवान र जापानको सफलताको पछाडि केवल बलियो उद्योग थिएन; त्यसको जग विद्यालयमा विकसित गरिएको वैज्ञानिक सोच, अनुसन्धान संस्कृति र ज्ञानमा आधारित नीति थियो।

नेपालले पनि समृद्धिको सपना देखेको छ। तर एउटा गम्भीर प्रश्न छ, हामी विश्वले हिँडिसकेको बाटो पछ्याउने हो कि भविष्य निर्माण गर्ने बाटो आफैँ बनाउने हो?

विश्व बैंक, UNESCO, OECD लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले विगत दुई दशकदेखि एउटै निष्कर्ष दोहोर्याइरहेका छन् दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि मानव पूँजी, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र प्रविधिमा आधारित हुन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्य (SDG 9) ले वैज्ञानिक अनुसन्धान सुदृढ गर्ने, अनुसन्धानमा लगानी बढाउने र नवप्रवर्तन प्रवर्द्धन गर्ने विषयलाई दिगो विकासको आधारका रूपमा स्वीकार गरेको छ। त्यसैगरी विश्व बौद्धिक सम्पत्ति संगठन (WIPO) ले प्रकाशित गर्ने Global Innovation Index ले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र बौद्धिक सम्पत्तिमा लगानी गर्ने राष्ट्रहरू नै विश्व अर्थतन्त्रका नेतृत्वकर्ता बनेका छन्।

यसले हामीलाई अर्को प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ यदि विश्व ज्ञानको प्रतिस्पर्धामा अघि बढिरहेको छ भने नेपाल अझै परीक्षा केन्द्रित शिक्षा प्रणालीमै किन अल्झिएको छ?

नेपालको शिक्षा प्रणालीले उल्लेखनीय विस्तार अवश्य गरेको छ। विद्यालय पुगेका बालबालिकाको संख्या बढेको छ। उच्च शिक्षामा पहुँच विस्तार भएको छ। प्राविधिक शिक्षाको चर्चा पनि बढेको छ। तर शिक्षाको गुणस्तर र त्यसको उद्देश्यबारे गम्भीर पुनर्विचार आवश्यक छ। अझै पनि अधिकांश विद्यालय र विश्वविद्यालयमा सिकाइको केन्द्र परीक्षा हो; अनुसन्धान होइन। विद्यार्थीलाई उत्तर खोज्न सिकाइन्छ, तर प्रश्न गर्न कम प्रेरित गरिन्छ। प्रयोगशालालाई पाठ्यक्रम पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा हेरिन्छ, नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्ने स्थानका रूपमा होइन। परियोजना कार्य धेरै ठाउँमा औपचारिकतामा सीमित छ, अनुसन्धान संस्कृतिको प्रारम्भिक अभ्यास बन्न सकेको छैन।

यदि विद्यार्थीलाई प्रश्न सोध्नभन्दा उत्तर घोक्न सिकाइन्छ भने नयाँ आविष्कार कसरी जन्मिन्छ? यदि विद्यालयमा अनुसन्धानको संस्कृति विकास भएन भने विश्वविद्यालयमा उत्कृष्ट अनुसन्धानकर्ता कहाँबाट आउँछन्?

यहीँबाट नेपालको ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको बहस सुरु हुन्छ।

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र (Knowledge Economy) भन्नाले केवल धेरै विश्वविद्यालय हुनु वा धेरै स्नातक उत्पादन गर्नु होइन। यसको वास्तविक अर्थ नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्ने, त्यसलाई प्रविधिमा रूपान्तरण गर्ने, प्रविधिलाई उद्योगसँग जोड्ने, उद्योगलाई नवप्रवर्तनमार्फत प्रतिस्पर्धी बनाउने र अन्ततः समाजको जीवनस्तर उकास्ने राष्ट्रिय क्षमता हो। यस्तो अर्थतन्त्रमा विद्यालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, उद्योग, सरकार र निजी क्षेत्र एकअर्काबाट अलग होइन; एउटै नवप्रवर्तन प्रणाली (Innovation Ecosystem) का परस्पर जोडिएका अंग हुन्छन्।

तर नेपालमा यिनै कडीहरू सबैभन्दा कमजोर छन्। विद्यालय आफ्नै बाटोमा छन्। विश्वविद्यालय आफ्नै बाटोमा छन्। अनुसन्धान संस्था आफ्नै दायरामा सीमित छन्। उद्योगले आवश्यक प्रविधि प्रायः विदेशबाट ल्याउँछ। अनुसन्धानका नतिजा उद्योगसम्म पुग्दैनन्, उद्योगका समस्या अनुसन्धानको विषय बन्दैनन्। परिणामस्वरूप अनुसन्धान समाज र अर्थतन्त्रबाट टाढा रहन्छ, र उद्योग ज्ञानबाट टाढा रहन्छ।

के अनुसन्धान केवल पुस्तकालयका थेसिसमा सीमित रहनका लागि हो? कि त्यसले किसानको उत्पादन बढाउन, उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मकता सुधार्न, स्थानीय समस्याको समाधान गर्न र नयाँ उद्यम जन्माउन पनि सक्नुपर्छ?

यदि अनुसन्धानले समाजलाई परिवर्तन गर्दैन भने त्यो अनुसन्धानको प्रभाव सीमित रहन्छ। यदि नवप्रवर्तनले उद्योगसँग सम्बन्ध जोड्दैन भने आर्थिक रूपान्तरण सम्भव हुँदैन। र यदि शिक्षा प्रणालीले अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतालाई जोड्दैन भने ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र केवल नीतिगत दस्तावेजको शब्द मात्र बनेर रहन्छ।

त्यसैले अब नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्ने समय आएको छ। विद्यालय केवल पढाउने संस्था होइन; जिज्ञासा जगाउने संस्था बन्नुपर्छ। प्रयोगशाला केवल उपकरण राख्ने कोठा होइन; नयाँ विचार जन्मिने स्थान बन्नुपर्छ। विज्ञान मेला केवल वार्षिक कार्यक्रम होइन; अनुसन्धान संस्कृतिको सार्वजनिक उत्सव बन्नुपर्छ। विद्यार्थी केवल परीक्षार्थी होइन; भविष्यका अनुसन्धानकर्ता, नवप्रवर्तक र समस्या समाधानकर्ता हुन् भन्ने दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ।

किनभने राष्ट्रको भविष्य केवल कक्षाकोठामा पढाइने पाठ्यपुस्तकले होइन, त्यही कक्षाकोठाबाट जन्मिने एउटा नयाँ प्रश्नले पनि निर्धारण गर्छ।

नेपाल किन पछि परिरहेको छ?

यदि आज कसैले सोध्यो “नेपाल किन अझै ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सफल भएको छैन?” यसको उत्तर केवल एउटा क्षेत्रमा खोजेर पुग्दैन। समस्या शिक्षा प्रणालीमा मात्र छैन, अनुसन्धानमा मात्र छैन, उद्योगमा मात्र छैन, नीतिमा मात्र छैन। समस्या यी सबै क्षेत्रबीचको कमजोर सम्बन्धमा छ।

हामीले विद्यालयलाई शिक्षासँग, विश्वविद्यालयलाई डिग्रीसँग, अनुसन्धानलाई प्रकाशनसँग, उद्योगलाई आयातित प्रविधिसँग र सरकारलाई नीति निर्माणसँग मात्र सीमित गरिदियौँ। परिणामस्वरूप ज्ञान सिर्जना गर्ने सम्पूर्ण चक्र नै खण्डित भयो। जब प्रणालीका प्रत्येक भाग आ-आफ्नै दिशामा हिँड्छन्, तब राष्ट्रले नवप्रवर्तनमा नेतृत्व गर्न सक्दैन।

नेपालका धेरै विद्यालयमा विज्ञान पढाइन्छ, तर वैज्ञानिक सोच विकास गर्ने अभ्यास सीमित छ। प्रयोगशाला छन्, तर नियमित प्रयोग संस्कृति कमजोर छ। परियोजना कार्य छ, तर स्थानीय समस्या समाधानसँग त्यसको सम्बन्ध न्यून छ। विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान हुन्छ, तर त्यसका निष्कर्ष उद्योग वा समाजसम्म पुग्ने प्रभावकारी संयन्त्र कमजोर छ। उद्योगले आवश्यक प्रविधि विदेशबाट खरिद गर्छ, जबकि आफ्नै विश्वविद्यालयमा भएका अनुसन्धानलाई उपयोग गर्ने संस्कृति अझै संस्थागत हुन सकेको छैन।

यदि विद्यालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र उद्योगबीच सहकार्य नै भएन भने नयाँ प्रविधि कसरी विकास हुन्छ?

यही कारणले नेपालमा अनुसन्धान धेरै हुन्छ, तर नवप्रवर्तन कम हुन्छ। नवप्रवर्तन हुन्छ, तर व्यावसायीकरण कम हुन्छ। स्टार्टअप सुरु हुन्छन्, तर अनुसन्धानमा आधारित (research-driven) स्टार्टअपको संख्या न्यून छ। यसले एउटा ठूलो संरचनागत कमजोरी देखाउँछ—हामीसँग वैज्ञानिक प्रतिभा छन्, तर ती प्रतिभालाई अनुसन्धानदेखि उद्यमसम्म पुर्‍याउने वैज्ञानिक प्रणाली (Scientific Ecosystem) कमजोर छ।

अब प्रश्न उठ्छ यो परिवर्तन कहाँबाट सुरु गर्ने?

धेरैले भन्छन्, विश्वविद्यालय सुधारौँ। कतिपयले अनुसन्धान संस्थामा लगानी बढाऔँ भन्छन्। केहीले स्टार्टअपमा अनुदान बढाउनुपर्ने तर्क गर्छन्। यी सबै आवश्यक छन्। तर एउटा आधारभूत सत्य हामीले बिर्सनु हुँदैन अनुसन्धान गर्ने बानी विश्वविद्यालयमा होइन, विद्यालयमा विकसित हुन्छ।

एउटा बालकले पहिलो पटक “किन?” भन्ने प्रश्न सोध्दा अनुसन्धान सुरु हुन्छ। पहिलो प्रयोग गर्दा विज्ञान जीवित हुन्छ। पहिलो असफलताबाट सिक्दा नवप्रवर्तन जन्मिन्छ। यही कारणले विकसित राष्ट्रहरूले विद्यालय तहबाटै Inquiry-based Learning, Project-based Learning, Design Thinking, STEAM Education र Research-based Learning लाई आफ्नो शिक्षा प्रणालीमा समावेश गरेका छन्।

यदि हामीले बालबालिकालाई सानैदेखि जिज्ञासु बन्न सिकाएनौँ भने भविष्यमा अनुसन्धानकर्ता कहाँबाट आउने?

नेपालको विद्यालय शिक्षा पनि अब यही दिशामा रूपान्तरण हुन आवश्यक छ। विज्ञान पढाउनु मात्र पर्याप्त छैन; विज्ञान गर्ने संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तकको उत्तर सम्झाउने होइन, आफ्नै समुदायका समस्या पहिचान गरेर त्यसको समाधान खोज्न प्रेरित गर्नुपर्छ। यही प्रक्रियाबाट अनुसन्धान, सिर्जनशीलता, नेतृत्व र उद्यमशीलता एकसाथ विकास हुन्छ।

यही सन्दर्भमा “School-to-Startup Scientific Ecosystem” को अवधारणा अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ। यसको मूल दर्शन सरल छ, वैज्ञानिक प्रतिभा आकस्मिक रूपमा तयार हुँदैन; त्यसलाई चरणबद्ध रूपमा विकास गर्नुपर्छ।

यो प्रणाली विद्यालयका विद्यार्थीबाट सुरु हुन्छ। सबैभन्दा पहिले विद्यार्थीहरूको रुचि, जिज्ञासा र वैज्ञानिक सम्भावना पहिचान (Talent Identification) गरिन्छ। त्यसपछि उनीहरूलाई STEAM आधारित अनुभवात्मक सिकाइ (Hands-on Learning) मार्फत Dream, Design, Develop र Deliver को प्रक्रियामा सहभागी गराइन्छ। यसपछि अनुसन्धान तालिम, मेन्टरशिप, विद्यार्थी अनुसन्धान परियोजना, प्रोटोटाइप विकास, विज्ञान तथा इन्जिनियरिङ मेला, प्रकाशन, बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षण (IP), अनुसन्धान अनुदान, स्टार्टअप सहयोग र प्रविधि हस्तान्तरणसम्मको सम्पूर्ण यात्रा निर्माण गरिन्छ।

के यही चक्रले एउटा जिज्ञासु विद्यार्थीलाई भविष्यको वैज्ञानिक, आविष्कारक वा प्रविधि उद्यमी बनाउन सक्दैन?

महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने अनुसन्धानको अन्तिम लक्ष्य केवल प्रतिवेदन लेख्नु हुनु हुँदैन। अनुसन्धानले Technology Readiness Level (TRL) अनुसार प्रयोगशालाबाट समाजसम्म पुग्ने यात्रा तय गर्नुपर्छ। अनुसन्धानले प्रोटोटाइप जन्माउनुपर्छ, प्रोटोटाइपले पेटेन्टतर्फ लैजानुपर्छ, पेटेन्टले उत्पादन जन्माउनुपर्छ, उत्पादनले उद्योग सिर्जना गर्नुपर्छ र उद्योगले आर्थिक समृद्धिमा योगदान गर्नुपर्छ। यही नै ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको वास्तविक चक्र हो।

दुर्भाग्यवश नेपालमा अनुसन्धान प्रायः प्रकाशनमै सीमित हुन्छ। हामीले अनुसन्धानलाई “Paper” मा रोकिने कि “Product” सम्म पुर्‍याउने? यही प्रश्न अब राष्ट्रिय बहसको विषय बन्नुपर्छ।

यसका लागि स्थानीय सरकार, विद्यालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र निजी क्षेत्रबीच नयाँ प्रकारको सहकार्य आवश्यक छ। स्थानीय सरकारले विद्यालयलाई केवल प्रशासनिक दृष्टिले होइन, स्थानीय ज्ञान र नवप्रवर्तन केन्द्र का रूपमा हेर्नुपर्छ। विश्वविद्यालयले स्थानीय समस्यामा आधारित अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उद्योगले अनुसन्धानमा लगानी गर्ने र विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गर्ने संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ। सरकारले अनुसन्धान, पेटेन्ट, प्रविधि हस्तान्तरण र स्टार्टअपलाई एउटै नीति ढाँचाभित्र जोड्नुपर्छ।

यदि स्थानीय सरकार, विद्यालय, विश्वविद्यालय र उद्योग एउटै लक्ष्यका साथ अघि बढे भने के नेपालमा वैज्ञानिक नवप्रवर्तनको नयाँ युग सुरु हुन सक्दैन?

अब समय आएको छ-हामीले शिक्षा, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतालाई छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमका रूपमा होइन, एउटै राष्ट्रिय Scientific Ecosystem का रूपमा हेर्नुपर्छ। किनभने समृद्ध राष्ट्रहरू एउटै उत्कृष्ट विश्वविद्यालयले होइन, हजारौँ जिज्ञासु विद्यार्थी, सयौँ अनुसन्धानकर्ता, दर्जनौँ नवप्रवर्तन केन्द्र र बलियो सहकार्य प्रणालीले निर्माण गरेका हुन्।

र अन्ततः हामीले फेरि आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ:

हामी आफ्ना बालबालिकालाई केवल जागिर खोज्ने नागरिक बनाउँदैछौँ, कि भविष्यको ज्ञान सिर्जना गर्ने वैज्ञानिक, आविष्कारक र उद्यमी पनि बनाउँदैछौँ?

अब के गर्ने ?

नेपालले विकासका धेरै योजना बनाएको छ। समृद्धिको लक्ष्य पनि निर्धारण गरेको छ। विज्ञान, प्रविधि, डिजिटल रूपान्तरण, स्टार्टअप, औद्योगिकीकरण र हरित अर्थतन्त्रका नीति पनि बनेका छन्। तर एउटा आधारभूत कमजोरी अझै कायम छ – यी सबै प्रयासलाई ज्ञान उत्पादन गर्ने राष्ट्रिय प्रणाली (National Knowledge Ecosystem) मा रूपान्तरण गर्ने स्पष्ट रणनीति अझै पर्याप्त रूपमा संस्थागत हुन सकेको छैन।

के केवल नयाँ नीति बनाएर मात्र ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण हुन्छ?

उत्तर स्पष्ट छ-हुँदैन।

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण गर्न नीति, संस्था, संस्कृति, लगानी र नेतृत्व पाँचैवटाको एकसाथ विकास आवश्यक हुन्छ। यसका लागि सबैभन्दा पहिले हामीले शिक्षाको उद्देश्य पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ। अब शिक्षाको सफलता केवल परीक्षा उत्तीर्ण दर, GPA वा प्रमाणपत्रको संख्याले होइन; अनुसन्धान गर्ने विद्यार्थी, विकसित प्रोटोटाइप, दर्ता भएका पेटेन्ट, स्थापना भएका स्टार्टअप, समाधान भएका स्थानीय समस्या, उत्पादन भएका नयाँ बस्तु र सिर्जना भएको नयाँ ज्ञान ले मापन गर्नुपर्छ।

यदि कुनै विद्यालयबाट प्रत्येक वर्ष केही विद्यार्थीले अनुसन्धान गर्छन्, स्थानीय समस्याको समाधान खोज्छन्, विज्ञान तथा इन्जिनियरिङ मेलामा सहभागी हुन्छन्, नयाँ प्रविधिको नमूना तयार गर्छन् र त्यसलाई उद्यममा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गर्छन् भने त्यस्तो विद्यालयले केवल विद्यार्थी होइन, भविष्य निर्माण गरिरहेको हुन्छ।

पहिलो राष्ट्रिय प्राथमिकता: विद्यालयलाई अनुसन्धान केन्द्रित बनाउने

नेपालको विद्यालय शिक्षा प्रणालीलाई अब परीक्षा केन्द्रित मोडेलबाट अनुसन्धान केन्द्रित मोडेलतर्फ रूपान्तरण गर्नुपर्छ। फरक-फरक विद्यालयका विद्यार्थीहरूको रुचि र क्षमता पहिचान गरी Inquiry-based Learning, Project-based Learning, STEAM Education र Research-based Learning लाई चरणबद्ध रूपमा संस्थागत गर्नुपर्छ। प्रत्येक विद्यार्थीले कम्तीमा एउटा अनुसन्धान परियोजनामा सहभागी हुने अवसर पाउनुपर्छ। विज्ञान प्रयोगशाला केवल भौतिक संरचना होइन, प्रयोग, जिज्ञासा र सिर्जनशीलताको जीवित केन्द्र बन्नुपर्छ।

Cross-School Research Culture को विकास गर्न प्रत्येक स्थानीय तहमा सबै विद्यालयले साझा रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने Center for Excellence in Science, Technology, Research and Innovation (CoE-STRI) स्थापना गरी अनुसन्धान, मेन्टरशिप, प्रोटोटाइप विकास र विज्ञान-नवप्रवर्तन गतिविधि सञ्चालन गर्नुपर्छ। विद्यार्थीले विकास गरेका अनुसन्धान वा नवप्रवर्तन परियोजनालाई अतिरिक्त क्रियाकलापका रूपमा होइन, एउटा विषय सरह मूल्याङ्कन गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। यसो गर्दा मात्र एउटा मस्तिष्कबाट उब्जिएको आईडिया बजार सम्म पुग्न सक्छ।

कल्पना गरौँ, यदि एउटा विद्यार्थीले कक्षा ६ देखि अनुसन्धान गर्न सिक्यो भने ऊ विश्वविद्यालय पुग्दा कस्तो अनुसन्धानकर्ता बन्ला?

दोस्रो प्राथमिकता: अनुसन्धान र उद्योगबीचको दूरी हटाउने

नेपालमा भएका अनुसन्धानका नतिजा उद्योगसम्म पुग्नुपर्छ। उद्योगका समस्या विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाको अनुसन्धान एजेन्डा बन्नुपर्छ। प्रविधि हस्तान्तरण (Technology Transfer) लाई नीतिगत रूपमा प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र निजी क्षेत्रबीच सहकार्यलाई कर प्रोत्साहन, अनुसन्धान अनुदान र सह-वित्तीय कार्यक्रममार्फत बलियो बनाउनुपर्छ।

किनभने अनुसन्धानले उत्पादन नदिएसम्म आर्थिक रूपान्तरण सम्भव हुँदैन।

तेस्रो प्राथमिकता: स्थानीय सरकारलाई Innovation Hub बनाउने

नेपालका ७५३ स्थानीय तहहरू विकास आयोजना कार्यान्वयन गर्ने निकाय मात्र होइनन्; उनीहरू स्थानीय ज्ञान र नवप्रवर्तनका केन्द्र पनि बन्न सक्छन्।

हरेक स्थानीय तहले क्रमशः

-विद्यालय अनुसन्धान कार्यक्रम,

-STEAM प्रयोगशाला,

-विज्ञान तथा इन्जिनियरिङ मेला,

-विद्यार्थी अनुसन्धान अनुदान,

-स्थानीय Innovation Fund,

-Mentor Network,

-University Partnership,

– Startup Support Programme

जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्ने नीति विकास गर्नुपर्छ।

यदि प्रत्येक पालिकाले प्रत्येक वर्ष १० वटा विद्यालय अनुसन्धान परियोजना मात्र पनि सहयोग गर्‍यो भने पाँच वर्षपछि नेपालको अनुसन्धान संस्कृति कस्तो होला?

चौथो प्राथमिकता: अनुसन्धानमा लगानीलाई खर्च होइन, भविष्यको पूँजी मान्ने

विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले अनुसन्धानमा गरेको लगानीलाई कहिल्यै अनुत्पादक खर्च मानेनन्। उनीहरूले त्यसलाई भविष्यको आर्थिक शक्ति निर्माण गर्ने लगानीका रूपमा हेरे। नेपालले पनि सार्वजनिक तथा निजी क्षेत्रबाट अनुसन्धान तथा विकास (Research & Development) मा क्रमशः लगानी बढाउने स्पष्ट रणनीति लिनुपर्छ।

हामी सडक निर्माणमा अर्बौँ रुपैयाँ लगानी गर्न सक्छौँ भने ज्ञान निर्माणमा किन सक्दैनौँ?

पाँचौँ प्राथमिकता: वैज्ञानिक प्रतिभालाई राष्ट्रभित्र अवसर दिने

नेपालका हजारौँ प्रतिभाशाली युवा अध्ययन र अनुसन्धानका लागि विदेश जान्छन्। धेरैले उत्कृष्ट उपलब्धि पनि हासिल गर्छन्। समस्या विदेश जानु होइन; देशभित्र पर्याप्त अवसरको अभाव हो।

यदि अनुसन्धान केन्द्र, अत्याधुनिक प्रयोगशाला, मेन्टरशिप, अनुसन्धान अनुदान, पेटेन्ट सहयोग, स्टार्टअप लगानी र प्रविधि हस्तान्तरणको प्रणाली नेपालमै विकास गर्न सकियो भने धेरै प्रतिभाले आफ्नो सिर्जनशीलता यहीँ प्रयोग गर्ने वातावरण बन्न सक्छ।

हामी प्रतिभा पलायनको गुनासो मात्र गरिरहने कि प्रतिभा विकास र प्रतिभा उपयोगको प्रणाली पनि निर्माण गर्ने?

अब राष्ट्रिय बहसको दिशा परिवर्तन गरौँ

आजसम्म हामीले विकासलाई मुख्यतः भौतिक पूर्वाधारसँग जोडेर हे¥यौँ। अब समय आएको छ मानसिक पूर्वाधार (Knowledge Infrastructure) निर्माणलाई पनि समान प्राथमिकता दिने।

किनभने

-प्रयोगशाला बिना अनुसन्धान हुँदैन।

-अनुसन्धान बिना नवप्रवर्तन हुँदैन।

-नवप्रवर्तन बिना प्रतिस्पर्धात्मक उद्योग हुँदैन।

-प्रतिस्पर्धात्मक उद्योग बिना दिगो आर्थिक समृद्धि सम्भव हुँदैन।

र यसको सुरुआत विद्यालयबाटै हुन्छ।

अन्तिम प्रश्न

अब अन्त्यमा हामी सबैले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ।

नेपालले आगामी २५ वर्षमा संसारलाई के बेच्नेछ?

के हामी कच्चा पदार्थ मात्र निर्यात गर्ने देश रहनेछौँ?

के हामी विदेशी प्रविधिको उपभोक्ता मात्र बन्नेछौँ?

कि हामी आफ्नै अनुसन्धान, आफ्नै प्रविधि, आफ्नै बौद्धिक सम्पत्ति र आफ्नै नवप्रवर्तनका आधारमा विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्नेछौँ?

उत्तर आजको निर्णयमा निर्भर छ।

निष्कर्ष: नेपालको अर्को आर्थिक क्रान्ति विद्यालयबाट सुरु हुन्छ

नेपालको भविष्य अब प्राकृतिक स्रोत, सस्तो श्रम वा रेमिट्यान्सले मात्र निर्धारण गर्ने छैन। आगामी २५ वर्षमा विश्वको नेतृत्व गर्ने राष्ट्रहरू ती हुनेछन्, जसले सबैभन्दा धेरै ज्ञान सिर्जना गर्छन्, अनुसन्धान गर्छन्, नयाँ प्रविधि विकास गर्छन् र आफ्ना युवालाई नवप्रवर्तक बनाउँछन्।

नेपालसँग पनि त्यो अवसर अझै बाँकी छ। हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हिमाल होइन, खानी होइन, नदी पनि होइन, हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति लाखौँ जिज्ञासु बालबालिका र युवा हुन्। जसले भोलिका दिनमा यी प्राकृतिक श्रोत साधनको उचित प्रयोग गर्न सक्छन्।उनीहरूलाई सही वातावरण, अनुसन्धान गर्ने अवसर, सक्षम मेन्टर र वैज्ञानिक पूर्वाधार दिन सक्यौँ भने यही पुस्ताले नेपालको आर्थिक, वैज्ञानिक र औद्योगिक भविष्य पुनः परिभाषित गर्न सक्छ।

त्यसैले अब राष्ट्रिय बहस विद्यालयमा कति विद्यार्थी उत्तीर्ण भए भन्नेबाट होइन, कति विद्यार्थीले अनुसन्धान गरे, कति नयाँ समाधान विकास भए, कति पेटेन्ट दर्ता भए, कति प्रविधि उद्योगसम्म पुगे र कति ज्ञान आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण भयो भन्ने दिशामा सर्नुपर्छ।

यदि आज हामीले विद्यालयबाट अनुसन्धान सुरु गर्ने साहस गर्‍यौँ भने, २० वर्षपछि नेपालले दक्ष जनशक्ति मात्र होइन, विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, प्रविधि उद्यमी र आफ्नै बौद्धिक सम्पत्ति उत्पादन गर्ने राष्ट्र निर्माण गर्न सक्छ।

र अन्त्यमा एउटा प्रश्नः

हामी आगामी पुस्तालाई प्रमाणपत्र दिने राष्ट्र बन्न चाहन्छौँ, कि भविष्य निर्माण गर्ने ज्ञान दिने राष्ट्र?

यस प्रश्नको उत्तरले केवल नेपालको शिक्षा प्रणाली होइन, नेपालको अर्थतन्त्र, औद्योगिक विकास, विश्व प्रतिस्पर्धात्मकता र आगामी पुस्ताको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।

किनभने नेपालको अर्को आर्थिक क्रान्ति उद्योगबाट सुरु हुँदैन, त्यो एउटा विद्यालयको प्रयोगशालामा जन्मिएको जिज्ञासाबाट सुरु हुन्छ।

-२०८३/०४/०१